Praca na wysokości. Poznaj przepisy BHP i obowiązki pracodawcy

Czym jest praca na wysokości? Definicja i przepisy

Zgodnie z § 105 rozporządzenia MPiPS z 26 września 1997 r. praca na wysokości to praca wykonywana na powierzchni znajdującej się co najmniej 1 m nad poziomem podłogi lub ziemi. Mierzymy od podłogi lub gruntu do powierzchni, na której stoi pracownik, nie od jego głowy do sufitu.

Wyjątkiem są powierzchnie zabezpieczone zgodnie z § 105 ust. 2 rozporządzenia: osłonięte ze wszystkich stron pełnymi ścianami o wysokości co najmniej 1,5 m albo wyposażone w inne stałe konstrukcje chroniące przed upadkiem. Taka powierzchnia, nawet powyżej 1 m, nie jest traktowana jako praca na wysokości w rozumieniu tych przepisów.

Rozporządzenie z 1997 roku jest nadal obowiązujące. Nowelizacje dotyczyły głównie sprzętu, a nie samej definicji pracy na wysokości.

Praca na wysokości od 1 m i powyżej 2 m – wymagania i jak prawidłowo liczyć wysokość

Prace na wysokości należą do prac szczególnie niebezpiecznych na mocy rozporządzenia MPiPS i tak kwalifikuje je Państwowa Inspekcja Pracy. Dotyczy to całego zakresu od 1 m wzwyż, a nie dopiero powyżej określonego progu.

Przepisy wyróżniają jednak dodatkowe wymogi wraz z przekroczeniem 2 m:

Od 1 m – obowiązują wymagania dotyczące organizacji takich prac: ocena ryzyka, szkolenie stanowiskowe oraz zapewnienie odpowiednich zabezpieczeń przed upadkiem. Jako prace szczególnie niebezpieczne wymagają one bezpośredniego nadzoru wyznaczonych osób (§ 81 rozp. MPiPS).

Powyżej 2 m – § 108–110 rozporządzenia wprowadzają szczegółowe wymagania dotyczące organizacji prac na drabinach, rusztowaniach i innych konstrukcjach. Wzrastają wymagania dotyczące środków ochrony i sposobu zabezpieczenia stanowiska.

Jak prawidłowo mierzyć wysokość? Od poziomu podłogi lub gruntu do powierzchni stanowiska pracy, na którym stoi pracownik. Jeśli pracownik stoi na pomoście rusztowania 2,8 m nad ziemią, zastosowanie mają również szczegółowe wymagania § 109 dotyczące prac na rusztowaniach powyżej 2 m.

Próg 3 m pojawia się przede wszystkim w kontekście badań lekarskich i szkoleń: wskazówki metodyczne dla lekarzy medycyny pracy mogą różnicować zakres badań w zależności od wysokości stanowiska. Nie jest to natomiast granica decydująca o kwalifikacji pracy jako szczególnie niebezpiecznej — taki status mają te prace już od 1 m.

Obowiązki pracodawcy przy pracy na wysokości

Zanim wyślesz pracownika na rusztowanie, musisz spełnić kilka konkretnych wymagań prawnych. W razie kontroli lub badania okoliczności wypadku PIP może weryfikować m.in. ocenę ryzyka, dokumentację szkoleń oraz sposób zapewnienia i użytkowania środków ochrony. Braki w dokumentacji lub niezgodności z przepisami to sygnał, że realizacja obowiązków była niepełna.

Lista obowiązków pracodawcy – krok po kroku

1. Przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego dla stanowisk pracy na wysokości i zapoznać z nią pracowników.
2. Zapewnić szkolenie BHP: instruktaż ogólny (przed dopuszczeniem) i instruktaż stanowiskowy (przed każdym nowym stanowiskiem lub zmianą warunków pracy).
3. Zapewnić odpowiednie środki ochrony zbiorowej i indywidualnej, dobrane do rodzaju pracy i wyników oceny ryzyka.
4. Skierować na badania lekarskie profilaktyczne i dopuścić do pracy wyłącznie pracowników posiadających ważne zaświadczenie lekarskie.
5. Zapewnić bezpośredni nadzór wyznaczonych osób nad takimi pracami, zgodnie z wymaganiami § 81 rozp. MPiPS.
6. Opracować instrukcję bezpiecznego wykonywania prac dla stanowisk na wysokości.

Naruszenie przepisów lub zasad BHP może skutkować odpowiedzialnością wykroczeniową i karą grzywny przewidzianą w art. 283 Kodeksu pracy. W określonych przypadkach niedopełnienie obowiązków BHP przez osobę odpowiedzialną za bezpieczeństwo pracowników, jeżeli prowadzi do narażenia pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, może powodować odpowiedzialność karną na podstawie art. 220 Kodeksu karnego.

Potrzebujesz pomocy z BHP dla pracy na wysokości? Sprawdź nasze usługi – audyt, dokumentacja i doradztwo.

Środki ochrony indywidualnej i zbiorowej przy pracy na wysokości

Kupno szelek to nie koniec. Same szelki bezpieczeństwa nie zapewniają skutecznej ochrony przed upadkiem. Muszą być elementem prawidłowo dobranego systemu ochrony, obejmującego m.in. odpowiedni podzespół łącząco-amortyzujący i właściwy punkt kotwiczenia. I nie zawsze szelki są pierwszym krokiem.

Środki ochrony zbiorowej (SOZ) – barierki, siatki, pomosty

Środki ochrony zbiorowej mają pierwszeństwo przed indywidualnymi. Jeśli można zamontować barierkę lub siatkę, to one stanowią podstawowe zabezpieczenie, a SOI jest uzupełnieniem lub rozwiązaniem awaryjnym.

Do SOZ zaliczamy: balustrady i barierki ochronne, siatki bezpieczeństwa montowane pod stanowiskiem pracy, pomosty robocze z pełnym deskowanym podłożem. Zgodnie z § 106 rozporządzenia standardowa balustrada powinna mieć poręcz ochronną na wysokości co najmniej 1,1 m oraz krawężnik o wysokości co najmniej 0,15 m, a przestrzeń pomiędzy nimi powinna być zabezpieczona przed wypadnięciem pracownika (poprzeczką w połowie wysokości lub innym wypełnieniem).

Środki ochrony indywidualnej (SOI) – dobór do rodzaju pracy

Dobór środków ochrony indywidualnej wynika z oceny ryzyka i rodzaju wykonywanej pracy. Gdy zabezpieczenia zbiorowe nie zapewniają skutecznej ochrony lub ich zastosowanie nie jest możliwe, pracodawca zapewnia pracownikom odpowiednio dobrany sprzęt chroniący przed upadkiem. Może to być:

• Szelki bezpieczeństwa (norma EN 361) – obejmują tułów i uda, rozpraszają siłę uderzenia przy upadku.
• Lina asekuracyjna lub absorber energii (norma EN 354/EN 355) – łączy szelki z punktem kotwiczenia, pochłania energię uderzenia.
• Punkt kotwiczenia – musi być odpowiednio dobrany do stosowanego systemu ochrony przed upadkiem i spełniać wymagania producenta sprzętu.
• Hełm ochronny – chroni głowę przed uderzeniem i spadającymi przedmiotami.

Sprzęt powinien posiadać wymagane oznakowanie oraz być użytkowany, kontrolowany i wycofywany zgodnie z instrukcją producenta. Sprzęt, który uczestniczył w powstrzymaniu upadku, wymaga wycofania z użytkowania do czasu przeprowadzenia oceny przez osobę kompetentną.

Szkolenia BHP dla pracowników wykonujących pracę na wysokości

Pracownik, który przyszedł ze szkoleniem od poprzedniego pracodawcy, nie może od razu wejść na rusztowanie. Nawet jeśli posiada aktualne szkolenie okresowe, przed dopuszczeniem do konkretnej pracy pracodawca musi zapewnić wymagany instruktaż stanowiskowy dotyczący stanowiska i zagrożeń występujących u nowego pracodawcy.

Rodzaje szkoleń – instruktaż stanowiskowy i szkolenia specjalistyczne

Szkolenie wstępne BHP składa się z dwóch części:

• Instruktaż ogólny – przeprowadza pracownik służby BHP lub pracodawca; czas trwania: minimum 3 godziny lekcyjne (135 minut).
• Instruktaż stanowiskowy – przeprowadza osoba kierująca pracownikami lub inna uprawniona osoba. Jego czas powinien być dostosowany do rodzaju stanowiska, zagrożeń oraz przygotowania pracownika, zgodnie z programem szkolenia.

Szkolenia okresowe BHP dla pracowników na stanowiskach robotniczych przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata. Jeżeli na stanowisku wykonywane są prace szczególnie niebezpieczne — a praca na wysokości do nich należy — szkolenie okresowe przeprowadza się nie rzadziej niż raz w roku.

Szkolenia możemy przeprowadzić u Ciebie w zakładzie lub na placu budowy, w terminach dopasowanych do harmonogramu prac. Krzysztof Pawlaczyk, specjalista BHP z ponad 10-letnim doświadczeniem i ponad 900 przeprowadzonymi szkoleniami, prowadzi szkolenia m.in. dla branży budowlanej, produkcyjnej i logistycznej.

Zaplanuj szkolenie BHP dla pracy na wysokości – przeprowadzimy je u Ciebie na obiekcie.

Wymagania dla pracownika – badania lekarskie i kwalifikacje

Lekarz medycyny pracy, a nie lekarz pierwszego kontaktu, decyduje czy pracownik może wykonywać pracę na wysokości. Pracodawca wystawia skierowanie z opisem warunków pracy, a lekarz na tej podstawie przeprowadza badanie i wydaje zaświadczenie.

Przed dopuszczeniem pracownika do pracy na wysokości musisz upewnić się, że:

• Pracownik posiada ważne zaświadczenie o zdolności do pracy na wysokości (badanie profilaktyczne wstępne lub okresowe).
• Zaświadczenie obejmuje stanowisko pracy na wysokości – nie każde badania profilaktyczne to automatycznie obejmują.
• Badania są aktualne: badania wstępne przeprowadza się przed zatrudnieniem, termin kolejnego badania okresowego określa lekarz medycyny pracy zgodnie ze wskazówkami metodycznymi dotyczącymi badań profilaktycznych i warunkami występującymi na stanowisku pracy.

Tu warto odnotować praktyczną różnicę: wskazówki metodyczne dla lekarzy mogą różnicować zakres i częstotliwość badań w zależności od wysokości stanowiska, np. inaczej traktując pracę do 3 m i powyżej 3 m. Decyzja zawsze należy do lekarza medycyny pracy na podstawie konkretnych warunków pracy.

Zagrożenia przy pracy na wysokości – przyczyny wypadków

Upadek z wysokości jest jedną z głównych przyczyn śmiertelnych wypadków przy pracy w Polsce. Do upadku może dojść również podczas pozornie rutynowych czynności, takich jak malowanie, montaż, konserwacja czy sprzątanie.

Najczęstsze przyczyny wypadków:

• Pośpiech i rutyna – „za chwilę skończę, nie będę się zapinał”. Wieloletnie wykonywanie tych samych czynności może sprzyjać rutynie i obniżeniu ostrożności, dlatego przestrzeganie procedur jest ważne niezależnie od doświadczenia pracownika.
• Niestabilne podłoże – drabina postawiona na nierównej powierzchni, rusztowanie bez stabilizatorów, mokra blacha dachu.
• Uszkodzony lub nieodpowiedni sprzęt – szelki bez ważnego przeglądu, liny niezgodne z instrukcją producenta, sprzęt po incydencie, który nie został wycofany z użycia.
• Brak punktu kotwiczenia – szelki bez miejsca do przypięcia linki asekuracyjnej nie chronią przed upadkiem.

Prawidłowa ocena ryzyka, odpowiednia organizacja pracy, nadzór oraz właściwie dobrane zabezpieczenia chronią pracowników i znacząco ograniczają ryzyko wypadku. Sama dokumentacja nie wystarcza: zasady bezpieczeństwa muszą być faktycznie przestrzegane podczas wykonywania pracy.

Skorzystaj z porady online

Masz pytania dotyczące BHP? Uzyskaj pomoc w zakresie szkoleń, dokumentacji i obsłudze BHP w Poznaniu i Wielkopolce.

Kliknij tutaj

Najczęściej zadawane pytania o pracę na wysokości

Praca na wysokości – od ilu metrów obowiązują przepisy BHP?

Przepisy BHP dotyczące pracy na wysokości obowiązują od 1 m nad poziomem podłogi lub ziemi (§ 105 rozporządzenia MPiPS z 26 września 1997 r.). Prace na wysokości są zaliczane do prac szczególnie niebezpiecznych niezależnie od wysokości stanowiska. Dodatkowe wymagania dotyczące organizacji pracy pojawiają się powyżej 2 m (§ 108–110 rozp. MPiPS).

Jakie szkolenia są wymagane przy pracy na wysokości?

Wymagane jest szkolenie wstępne BHP (instruktaż ogólny i instruktaż stanowiskowy) przed dopuszczeniem pracownika do pracy. Szkolenia okresowe dla pracowników na stanowiskach robotniczych odbywają się co najmniej raz na 3 lata. Jeżeli na stanowisku wykonywane są prace na wysokości zaliczane do prac szczególnie niebezpiecznych, szkolenie okresowe przeprowadza się nie rzadziej niż raz w roku.

Jakie środki ochrony są wymagane przy pracy na wysokości?

Dobór środków ochrony zależy od rodzaju wykonywanej pracy i oceny ryzyka. W pierwszej kolejności stosuje się zabezpieczenia zbiorowe, np. balustrady. Jeżeli nie zapewniają one skutecznej ochrony lub ich zastosowanie nie jest możliwe, stosuje się odpowiednio dobrany sprzęt chroniący przed upadkiem: szelki bezpieczeństwa, linki, urządzenia samohamowne lub absorbery energii.

Jakie badania lekarskie są potrzebne do pracy na wysokości?

Wymagane są badania profilaktyczne przeprowadzone przez lekarza medycyny pracy: wstępne (przed zatrudnieniem) i okresowe. Termin kolejnego badania okresowego określa lekarz zgodnie ze wskazówkami metodycznymi i warunkami na stanowisku pracy. Pracodawca wystawia skierowanie z informacją o warunkach pracy na wysokości.

Co grozi pracodawcy za brak zabezpieczeń przy pracy na wysokości?

Naruszenie przepisów lub zasad BHP może skutkować odpowiedzialnością wykroczeniową i karą grzywny przewidzianą w art. 283 Kodeksu pracy. W przypadku gdy niedopełnienie obowiązków przez osobę odpowiedzialną za BHP naraziło pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, może zachodzić odpowiedzialność karna z art. 220 Kodeksu karnego.

Czy praca na drabinie to praca na wysokości?

Tak. Praca na drabinie powyżej 1 m nad podłogą lub gruntem to praca na wysokości w rozumieniu przepisów BHP. Obowiązują wszystkie wymagania: ocena ryzyka, szkolenie stanowiskowe i odpowiednie zabezpieczenia. Szczegółowe zasady pracy na drabinach reguluje § 108–110 rozporządzenia MPiPS.

Kto może wykonywać prace na wysokości?

Pracownik posiadający ważne badania lekarskie dopuszczające do pracy na wysokości i aktualne szkolenie BHP. Ponieważ prace na wysokości są zaliczane do prac szczególnie niebezpiecznych, pracodawca powinien zapewnić bezpośredni nadzór wyznaczonych osób zgodnie z § 81 rozp. MPiPS. Wymóg ten wynika z kwalifikacji prac na wysokości jako szczególnie niebezpiecznych, a nie dopiero od konkretnego progu wysokości.

Jak prawidłowo liczyć wysokość przy pracy na wysokości?

Wysokość liczymy od poziomu podłogi lub gruntu do powierzchni, na której stoi pracownik. Nie od głowy pracownika ani od narzędzi, które trzyma. Jeśli pracownik stoi na podeście rusztowania 2,8 m nad ziemią, obowiązują go wymogi dla pracy powyżej 2 m.

Czy mycie okien to praca na wysokości?

Tak. Mycie okien z drabiny, rusztowania lub kosza powyżej 1 m nad ziemią to praca na wysokości objęta przepisami BHP. Pracodawca ma obowiązek przeprowadzenia oceny ryzyka, zapewnienia szkolenia i odpowiednich środków ochrony.

Jak często należy przeprowadzać szkolenia BHP dla pracy na wysokości?

Pracownicy na stanowiskach robotniczych odbywają szkolenie okresowe co najmniej raz na 3 lata. Ponieważ praca na wysokości jest pracą szczególnie niebezpieczną, szkolenie okresowe dla pracowników wykonujących takie prace przeprowadza się nie rzadziej niż raz w roku. Nowy pracownik lub pracownik zmieniający stanowisko musi odbyć instruktaż stanowiskowy przed rozpoczęciem pracy.