Kto odpowiada za BHP w firmie?

Zatrudniłeś pierwszego pracownika albo właśnie dostałeś zawiadomienie o kontroli z Państwowej Inspekcji Pracy i zastanawiasz się, kto formalnie odpowiada za BHP w Twojej firmie? Odpowiedź jest jedna, niezależnie od wielkości zakładu: za stan bezpieczeństwa i higieny pracy odpowiada pracodawca. Tak stanowi wprost art. 207 Kodeksu pracy. W tym artykule wyjaśniamy, co dokładnie oznacza ta odpowiedzialność, czy da się ją komuś przekazać i jakie obowiązki z niej wynikają.

Pracodawca odpowiada za BHP w firmie, co to oznacza w praktyce

Kupujesz halę produkcyjną, otwierasz drugie biuro albo po prostu rozrastasz zespół z trzech do piętnastu osób. W każdym z tych momentów pojawia się to samo pytanie: kto formalnie dopilnuje bezpieczeństwa. Odpowiedź jest prosta: jako pracodawca odpowiadasz za stan BHP w zakładzie pracy.

Zgodnie z art. 207 § 2 Kodeksu pracy pracodawca ma obowiązek chronić zdrowie i życie pracowników, czyli zapewnić bezpieczeństwo i higienę pracy przy odpowiednim wykorzystaniu wiedzy technicznej i organizacyjnej: bezpieczne i higieniczne warunki pracy na co dzień, nie tylko na papierze. Pracodawca oraz osoby kierujące pracownikami muszą też znać przepisy BHP w zakresie niezbędnym do wykonywania swoich obowiązków, nie mogą się zasłaniać niewiedzą.

Konkretnie oznacza to między innymi:

• Ocenę ryzyka zawodowego na każdym stanowisku pracy i informowanie pracowników o zagrożeniach z nim związanych.
• Organizację szkoleń BHP, zarówno przy zatrudnieniu, jak i w kolejnych latach pracy.
• Zapewnienie środków ochrony indywidualnej i zbiorowej, odpowiednich do zagrożeń na danym stanowisku.
• Kierowanie pracowników na badania lekarskie: wstępne, okresowe i kontrolne.
• Prowadzenie dokumentacji BHP i reagowanie na zagrożenia w miejscu pracy, w tym ochronę pracowników przed skutkami wypadków przy pracy i chorobami zawodowymi.

Weźmy prosty przykład: w małym zakładzie stolarskim maszyna do cięcia drewna nie ma osłony, a pracownik zgłasza to ustnie kierownikowi zmianowemu, który zbywa sprawę. Jeśli dojdzie do wypadku, odpowiedzialność i tak poniesie pracodawca, mimo że to kierownik zignorował zgłoszenie, bo odpowiada on za cały system bezpieczeństwa w firmie, nie tylko za pojedyncze decyzje personelu.

Co istotne, tej odpowiedzialności nie zmniejszają ani obowiązki nałożone na pracowników, ani zlecenie zadań służby BHP specjalistom z zewnątrz firmy. Do tego wątku wrócimy niżej, bo ma duże znaczenie dla firm, które nie mają własnego działu BHP.

Czy pracodawca może przekazać obowiązki BHP kierownikowi?

Wyznaczasz kierownika zmianowego albo szefa produkcji i zakładasz, że od tej pory to on odpowiada za BHP na hali. Częściowo tak, częściowo nie.

Osoba kierująca pracownikami rzeczywiście ma własny, bezpośredni obowiązek znajomości przepisów BHP w zakresie potrzebnym do swojej pracy i to na niej spoczywa codzienny nadzór: pilnowanie, żeby ludzie stosowali środki ochrony, zgłaszali usterki i przestrzegali procedur. Obowiązki osób kierujących pracownikami wynikają wprost z art. 212 Kodeksu pracy i obejmują między innymi organizację stanowisk pracy zgodnie z przepisami BHP, egzekwowanie przestrzegania zasad bezpieczeństwa przez podwładnych oraz dbałość o sprawność środków ochrony zbiorowej i indywidualnej. Można więc delegować konkretne zadania i codzienny nadzór.

Nie da się jednak przenieść na kierownika ogólnej odpowiedzialności pracodawcy za stan BHP w firmie. Ta zostaje przy Tobie bez względu na to, ilu kierowników zatrudnisz i jak precyzyjnie opiszesz ich obowiązki w umowie.

Czy pracownik też ma obowiązki w zakresie BHP?

Odpowiedzialność nie kończy się na pracodawcy i kierownikach. Kodeks pracy mówi wprost: przestrzeganie przepisów i zasad BHP jest podstawowym obowiązkiem każdego pracownika (art. 211). W szczególności pracownik jest obowiązany do:

• znajomość przepisów i zasad BHP oraz udział w szkoleniach i egzaminach sprawdzających,
• wykonywanie pracy zgodnie z zasadami bezpieczeństwa i poleceniami przełożonych,
• dbałość o stan maszyn, narzędzi i porządek na stanowisku pracy,
• stosowanie środków ochrony zbiorowej i przydzielonej odzieży czy sprzętu ochronnego.

To ważne rozróżnienie: BHP w firmie nie jest wyłącznie sprawą właściciela. To zadanie rozłożone na trzy poziomy, pracodawcę, osoby kierujące i pracowników, choć to pracodawca odpowiada za całość systemu.

Kto jeszcze czuwa nad BHP, rola służby BHP

Kto ma na co dzień pilnować stanu BHP w zakładzie, żeby wszystko powyżej faktycznie działało? Tu wchodzi służba BHP, czyli komórka lub pracownik służby BHP pełniący funkcje doradcze i kontrolne w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Przepisy przewidują konkretne progi zatrudnienia:

• Firma zatrudniająca ponad 100 pracowników musi utworzyć własną służbę BHP.
• Firma zatrudniająca do 100 pracowników może powierzyć wykonywanie zadań służby BHP pracownikowi zatrudnionemu przy innej pracy, posiadającemu wymagane kwalifikacje. Nie może to być przypadkowa osoba z zespołu.
• Pracodawca zatrudniający do 10 pracowników (albo do 50 przy niskiej kategorii ryzyka w danej branży) może sam wykonywać zadania służby BHP, pod warunkiem że ukończy odpowiednie szkolenie.
• Jeśli w firmie brakuje osoby z kompetencjami do pełnienia tej funkcji, pracodawca może zlecić zadania służby BHP specjalistom spoza zakładu pracy.

Jest to rozwiązanie wprost przewidziane w przepisach, z którego korzysta większość mniejszych i średnich firm w Polsce.

Co konkretnie robi na co dzień pracownik służby BHP albo zewnętrzny specjalista? Przeprowadza kontrole stanowisk pracy, doradza przy zakupie środków ochrony, przygotowuje i aktualizuje dokumentację, uczestniczy w ustalaniu okoliczności wypadków przy pracy oraz sygnalizuje pracodawcy zagrożenia, zanim zamienią się w realny problem. To rola doradcza i kontrolna, nie decyzyjna: ostateczne decyzje i tak podejmuje pracodawca, ale rzadko robi to dobrze bez takiego wsparcia.

Obowiązek szkoleń BHP, wstępnych i okresowych

Skoro to pracodawca odpowiada za BHP w firmie, jednym z jego podstawowych obowiązków jest zapewnienie pracownikom szkoleń BHP. Nie chodzi o formalność do odhaczenia, tylko o realny warunek dopuszczenia człowieka do pracy. Każde szkolenie ma określony termin ważności, po którym trzeba je powtórzyć: pilnowanie tych terminów to kolejny element odpowiedzialności pracodawcy, nie samego pracownika.

Szkolenie wstępne BHP, kiedy obowiązkowe

Zanim nowy pracownik dotknie stanowiska pracy, musi przejść szkolenie wstępne. Dotyczy to każdej osoby zatrudnianej po raz pierwszy na danym stanowisku, niezależnie od jej wcześniejszego doświadczenia zawodowego. Bez tego szkolenia dopuszczenie pracownika do pracy jest naruszeniem przepisów. Szczegóły organizacji i zakresu szkolenia wstępnego, także w formie zdalnej, znajdziesz na stronie szkolenia wstępnego BHP.

Szkolenie okresowe BHP, jak często

Szkolenie wstępne to dopiero początek. W zależności od stanowiska i związanego z nim ryzyka pracownicy muszą później przechodzić szkolenia okresowe, powtarzane co określony czas, żeby wiedza o zagrożeniach i procedurach nie zdezaktualizowała się. Konkretną częstotliwość dla poszczególnych grup stanowisk sprawdzisz na stronie szkolenia okresowego BHP.

Co grozi za brak dbałości o BHP w firmie

Zaniedbania w BHP rzadko ujawniają się od razu. Problem wychodzi na jaw zwykle przy kontroli Państwowej Inspekcji Pracy albo, w gorszym scenariuszu, po wypadku przy pracy. Kontrolę może przeprowadzić Państwowa Inspekcja Pracy, a w zakresie warunków higienicznych także Państwowa Inspekcja Sanitarna. Inspektor PIP może nałożyć mandat, skierować sprawę do sądu, a w przypadku poważniejszych naruszeń pracodawca lub osoba kierująca pracownikami może ponieść odpowiedzialność wykroczeniową. Przy ciężkim naruszeniu przepisów możliwa jest również odpowiedzialność karna: art. 220 Kodeksu karnego przewiduje karę pozbawienia wolności do 3 lat dla osoby odpowiedzialnej za BHP, która naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a przy działaniu nieumyślnym grzywnę, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku. Jeśli dojdzie do wypadku przy pracy, dochodzi do tego jeszcze osobna procedura wyjaśniająca okoliczności zdarzenia. Więcej na ten temat pisaliśmy w artykule o postępowaniu powypadkowym.

Jak przygotować się do kontroli Państwowej Inspekcji Pracy

Kontrola PIP może pojawić się bez zapowiedzi, więc lepiej nie zostawiać porządków na ostatnią chwilę. Zanim inspektor wejdzie do zakładu, warto sprawdzić kilka rzeczy:

• czy dokumentacja BHP jest aktualna i kompletna: oceny ryzyka zawodowego, instrukcje stanowiskowe, rejestry wypadków przy pracy,
• czy wszyscy pracownicy mają ważne szkolenia wstępne i okresowe oraz aktualne badania lekarskie,
• czy środki ochrony indywidualnej są dostępne i faktycznie używane, nie tylko leżą w magazynie,
• czy stanowiska pracy są oznakowane zgodnie z przepisami, a maszyny mają wymagane osłony.

Inspektor sprawdza nie tylko dokumenty, ale i realny stan rzeczy na hali czy w biurze. Firmy korzystające z zewnętrznej obsługi BHP zwykle przechodzą taką kontrolę spokojniej, bo dokumentacja jest prowadzona na bieżąco, a nie odtwarzana w pośpiechu tuż przed wizytą inspektora.

Masz pytania dotyczące obowiązków BHP w Twojej firmie? Skontaktuj się z nami, obsługujemy firmy z Poznania i Wielkopolski.